Ngữ pháp tiếng Trung cơ bản cho người mới bắt đầu

Ngữ pháp tiếng Trung cơ bản nên được học cùng câu có nghĩa, thay vì chỉ thuộc tên quy tắc. Với mỗi mẫu, hãy hiểu tình huống sử dụng, nhìn vị trí các từ rồi thay một phần để nói điều liên quan đến mình.

Để áp dụng câu đã học khi làm việc với nhà cung cấp, tham khảo mẫu tin nhắn xác nhận đơn hàng bằng tiếng Trung, có pinyin, nghĩa Việt và bài tập đối chiếu thông tin.

Để ghép từ thành cụm như “điện thoại của tôi” và hỏi “của ai”, xem cách dùng 的 (de) trong tiếng Trung, với ví dụ có pinyin và bài tập sửa lỗi.

Bài này tập trung vào một số mẫu mở đầu: câu có động từ, câu giới thiệu với 是, nói về sở hữu với 有, phủ định và câu hỏi có 吗. Đây không phải toàn bộ ngữ pháp tiếng Trung hay danh sách đầy đủ cho một kỳ thi.

Nếu mới bắt đầu, kết hợp với lộ trình tự học tiếng Trung tại nhà. Đọc pinyin khi cần, nhưng hãy quan sát cả chữ Hán để nhận ra các từ chỉ quan hệ trong câu.

Với nhiều câu hành động đơn giản, bạn có thể bắt đầu từ khung chủ ngữ + động từ + tân ngữ. Chủ ngữ cho biết ai hoặc điều gì được nói đến; động từ chỉ hành động; tân ngữ là đối tượng của hành động trong mẫu này.

我喝茶。
Wǒ hē chá.
Tôi uống trà.

Trong câu trên, 我 là tôi, 喝 là uống và 茶 là trà. Có thể thay 茶 bằng 水 (shuǐ, nước) hoặc 咖啡 (kāfēi, cà phê). Không cần thêm 是 trước 喝.

Đây là khung để tập câu đơn giản, không phải quy tắc áp dụng cho mọi câu. Đừng ghép từ chỉ bằng cách dịch từng chữ từ tiếng Việt. Khi học mẫu mới, đối chiếu một câu hoàn chỉnh có ngữ cảnh.

Mẫu chủ ngữ + 是 + danh từ hoặc cụm danh từ thường dùng để nói ai là ai, hoặc một vật là gì.

我是学生。
Wǒ shì xuésheng.
Tôi là học sinh.

他是老师。
Tā shì lǎoshī.
Anh ấy là giáo viên.

Không thêm 是 trước mọi từ mang ý miêu tả. Chẳng hạn khi muốn nói “Tôi bận”, một cách diễn đạt thông thường là 我很忙。 (Wǒ hěn máng.), không phải 我是忙。 Trong câu miêu tả trung tính kiểu này, 很 không nhất thiết nhấn mạnh mức độ “rất”; cách hiểu còn phụ thuộc ngữ cảnh.

Bạn có thể đọc thêm phần câu miêu tả trong Getting started with Chinese 3 của The Open University. Khi mới học, hãy tách câu giới thiệu với 是 và câu miêu tả thành hai mẫu để luyện.

Mẫu chủ ngữ + 有 + danh từ cho phép nói một người có thứ gì. Khi danh từ đi cùng số lượng, bạn thường cần lượng từ phù hợp; không nên dùng một lượng từ cho mọi danh từ.

我有一本书。
Wǒ yǒu yì běn shū.
Tôi có một quyển sách.

Trong 一本书, 一 là một, 本 là lượng từ dùng với sách trong ví dụ này, 书 là sách. Pinyin yì ghi cách đọc của 一 trước 本 (běn). Hãy nghe mẫu để kiểm tra biến điệu, hoặc ôn cách học pinyin cho người mới.

Để nói “Tôi không có sách”, dùng 我没有书。 (Wǒ méiyǒu shū.). Trong mẫu phủ định sở hữu này, dùng 没有 thay vì 不有. Chưa cần học thêm nhiều cách dùng của 有 trong cùng một buổi.

Ở các câu dưới đây, 不 đứng trước 是 hoặc động từ để tạo phủ định; còn 有 được phủ định bằng 没有. Học theo cả cụm giúp bạn tránh lựa chọn chỉ dựa vào nghĩa tiếng Việt “không”.

Pinyin của ba câu phủ định lần lượt là Wǒ bú shì lǎoshī; Wǒ bù hē kāfēi; Wǒ méiyǒu shū. Trong 不是, 不 được đọc thành bú trước thanh bốn của 是.

Không nên suy ra rằng 不 luôn chỉ hiện tại còn 没 luôn chỉ quá khứ. Chúng còn phụ thuộc loại câu và ý muốn diễn đạt. Bài này chỉ luyện phủ định nhận định, thói quen hoặc lựa chọn trong ngữ cảnh phù hợp, và việc có hay không có.

Với một câu trần thuật đơn giản phù hợp, có thể thêm 吗 ở cuối để hỏi có hay không. Trật tự câu trong các ví dụ dưới đây được giữ nguyên.

你是学生吗？
Nǐ shì xuésheng ma?
Bạn có phải là học sinh không?

Có thể trả lời 我是学生。 (Wǒ shì xuésheng.) hoặc 我不是学生。 (Wǒ bú shì xuésheng.) tùy thông tin thực tế. Nếu câu hỏi dùng 有, câu trả lời ngắn có thể là 有 (yǒu) hoặc 没有 (méiyǒu).

你有书吗？
Nǐ yǒu shū ma?
Bạn có sách không?

Không tự động thêm 吗 vào mọi câu hỏi. Ví dụ 你叫什么名字？ (Nǐ jiào shénme míngzi?, Bạn tên là gì?) đã hỏi bằng 什么, nên không thêm 吗 trong mẫu hỏi tên này. Khi luyện, đọc cả câu hỏi và câu trả lời theo hướng dẫn luyện nói tiếng Trung.

Thử làm trước khi xem đáp án. Các bài chỉ sử dụng những mẫu vừa giới thiệu, không yêu cầu từ mới khó.

1. Sắp xếp: 茶 / 我 / 喝 thành câu “Tôi uống trà”.
2. Điền từ để nói “Tôi là học sinh”: 我___学生。
3. Đổi 我有书。 thành câu phủ định.
4. Đổi 你是老师。 thành câu hỏi có hoặc không bằng 吗.
5. Sửa câu 我是喝水。 để diễn đạt “Tôi uống nước” bằng mẫu hành động đơn giản.

Đáp án

• 我喝茶。 — Wǒ hē chá. Chủ ngữ đứng trước 喝, đối tượng 茶 đứng sau.
• 我是学生。 — Wǒ shì xuésheng. Dùng 是 để giới thiệu người là học sinh.
• 我没有书。 — Wǒ méiyǒu shū. Phủ định 有 bằng 没有.
• 你是老师吗？ — Nǐ shì lǎoshī ma? Thêm 吗 cuối câu.
• 我喝水。 — Wǒ hē shuǐ. Không cần 是 trong mẫu hành động này.

Nếu làm sai, tìm đúng vị trí cần sửa rồi tạo một câu mới theo cùng mẫu. Không chỉ chép đáp án; hãy thử lại vào buổi sau khi đã che phần hướng dẫn.

Chọn một mẫu mỗi buổi và luyện theo bốn bước: hiểu câu, thay một từ, đặt câu hỏi, rồi trả lời. Dùng những từ đã biết để việc học ngữ pháp không biến thành buổi tra từ liên tục.

• Ôn nhóm từ phù hợp với mẫu theo cách học từ vựng tiếng Trung dễ nhớ.
• Tìm mẫu câu trong một đoạn ngắn theo hướng dẫn luyện đọc tiếng Trung.
• Nghe câu trong ngữ cảnh rồi đối chiếu lời theo cách luyện nghe cho người mới.
• Viết một câu của mình; nếu cần ôn hình chữ, dùng hướng dẫn luyện viết chữ Hán.

Có thể dành 3 phút xem mẫu, 5 phút thay từ tạo câu, 4 phút hỏi đáp và 3 phút kiểm tra lỗi. Đây là lịch gợi ý 15 phút, không phải mốc bảo đảm học thuộc. Chọn bài theo trình độ trong lộ trình học của Himi Chinese để tiếp tục luyện có ngữ cảnh.

Có cần thuộc hết quy tắc rồi mới giao tiếp?

Không cần chờ học hết. Bạn có thể dùng một vài mẫu đã hiểu để nói thông tin đơn giản, sau đó mở rộng dần. Với câu tự đặt chưa chắc, đối chiếu ví dụ đáng tin cậy hoặc nhờ người hướng dẫn kiểm tra.

Vì sao biết nghĩa từng từ mà vẫn không hiểu câu?

Hãy kiểm tra cách các từ kết hợp, vị trí phủ định và loại câu đang dùng. Đọc cả cụm rồi xác định ai, làm gì hoặc có gì trước; đừng chỉ cộng nghĩa từng chữ.

Có phải câu nào cũng cần 是?

Không. Bài này có câu giới thiệu 我是学生, câu hành động 我喝茶 và câu miêu tả 我很忙. Chúng dùng các cấu trúc khác nhau; không lấy một mẫu để áp vào tất cả.

Nên học bao nhiêu mẫu mỗi ngày?

Bắt đầu với một hoặc hai mẫu bạn có thể tự tạo ví dụ và kiểm tra. Nếu còn nhầm mẫu cũ, dành thời gian dùng lại trước khi thêm cấu trúc mới. Khả năng chọn đúng mẫu trong tình huống quan trọng hơn số quy tắc đã đọc.